به گزارش خبرنگار تازههای اقتصاد، بانکها زمانی فینتکها را بیشتر بهعنوان رقبایی چابک میدیدند که میتوانستند بخشی از خدمات مالی را سریعتر و با هزینه کمتر ارائه کنند؛ اما حالا معادله تغییر کرده است. رشد نئوبانکها، توسعه پلتفرمهای مالی، سرمایهگذاری بانکها در شرکتهای فناوری و حرکت به سمت بانکداری باز و خدمات مالی تعبیهشده، نشان میدهد بانکها دیگر صرفاً در برابر فینتکها قرار نگرفتهاند، بلکه خود به یکی از بازیگران اصلی این اکوسیستم تبدیل شدهاند.
این تغییر را میتوان در بازار ایران نیز مشاهده کرد؛ جایی که بانکها بهجای محدود ماندن در ارائه خدمات سنتی، به سمت ساخت محصولات دیجیتال، ایجاد بازوهای فناوری و توسعه خدماتی حرکت کردهاند که پیش از این بیشتر در قلمرو فینتکها قرار داشت.
از پرداخت آنلاین تا فینتکسازی بانکها
مسیر فینتک در ایران، پیش از آنکه این واژه به ادبیات رایج صنعت مالی وارد شود، از توسعه فناوریهای پرداخت و خدمات الکترونیکی آغاز شده بود. در میان نمونههای شناختهشده بخش خصوصی، زرینپال فعالیت خود را در سال ۱۳۸۹ آغاز کرد و به یکی از نمونههای اولیه کسبوکارهای فناوری مالی در حوزه پرداخت تبدیل شد. در سالهای بعد، با گسترش استارتاپها و خدمات دیجیتال مالی، مفهوم فینتک بهتدریج از پرداخت فراتر رفت و حوزههایی مانند اعتبار، مدیریت مالی، سرمایهگذاری و بیمه را نیز دربرگرفت.
اما نقطه مهمتر، ورود تدریجی بانکها به این اکوسیستم بود. در میانه دهه ۱۳۹۰، ادبیات فینتک در صنعت بانکی ایران جدیتر شد و بانکها به سمت همکاری با استارتاپها، ایجاد مراکز نوآوری و توسعه خدمات مبتنی بر API حرکت کردند. تشکیل انجمن فینتک ایران در سال ۱۳۹۶ نیز نشانهای از شکلگیری یک اکوسیستم سازمانیافتهتر بود؛ انجمنی که در ابتدا با حضور استارتاپهای حوزه پرداخت شکل گرفت و بعدها حوزههای مختلف فناوری مالی را پوشش داد.
از اینجا به بعد، رابطه بانک و فینتک فقط رابطه یک بانک با یک شرکت نوآور بیرونی نبود؛ بانکها بهتدریج خودشان شروع به ساختن، سرمایهگذاری و مالکیت بازوهای فناوری مالی کردند.
فینتکها در ابتدا از نقاط ضعف بانکداری سنتی وارد بازار شدند؛ تجربه کاربری سادهتر، سرعت بالاتر در ارائه خدمات و تمرکز بر یک نیاز مشخص مشتری. اما بانکها یک مزیت مهم داشتند که فینتکها بهسادگی نمیتوانستند آن را بازتولید کنند: مقیاس، منابع، زیرساخت، مجوز و رابطه دیرینه با مشتری. همین تفاوت باعث شده رابطه این دو بازیگر بهجای حذف یکی توسط دیگری، به سمت مدلهای ترکیبی حرکت کند.
در این مدل، بانک الزاماً نمیخواهد همه فناوری را خودش بسازد و فینتک نیز لزوماً نمیخواهد بانک را کنار بزند. بانک میتواند زیرساخت، منابع مالی، مدیریت ریسک و دسترسی به شبکه بانکی را فراهم کند و فینتک روی فناوری، تجربه مشتری و توسعه محصول تمرکز داشته باشد. به همین دلیل، مفهوم رقابت میان «بانک» و «فینتک» تا حدی جای خود را به رقابت و همکاری همزمان این دو داده است.
بانکها چرا فینتک میسازند؟
کارشناسان این حوزه معتقدند؛ یکی از مهمترین پاسخها به این پرسش که چرا بانکها فینتک میسازند را باید در رابطه با مشتری جستوجو کرد. در بانکداری سنتی، بانک نقطه شروع و پایان خدمت مالی بود. مشتری برای افتتاح حساب، دریافت تسهیلات، انتقال پول یا دریافت سایر خدمات مستقیماً به بانک مراجعه میکرد. اما در اقتصاد دیجیتال، مشتری الزاماً از بانک شروع نمیکند.
ممکن است کاربر برای خرید وارد یک پلتفرم شود و همانجا اعتبار دریافت کند؛ برای مدیریت مالی از یک اپلیکیشن استفاده کند یا در بستری غیربانکی، خدمت پرداختی دریافت کند. در چنین شرایطی، خطر اصلی برای بانک فقط از دست دادن یک محصول نیست؛ از دست دادن نقطه تماس با مشتری است.
به همین دلیل بانکها تلاش میکنند بخشی از تجربه دیجیتال مشتری را خودشان در اختیار داشته باشند. ایجاد نئوبانک، توسعه سوپراپ، ارائه خدمات اعتباری دیجیتال و سرمایهگذاری در شرکتهای فناوری را میتوان بخشی از همین استراتژی دانست.
یک فینتک از هر پنج فینتک؛ دیگر مستقل از بانک نیست
گستردگی این روند را میتوان در نقشه فعلی اکوسیستم فناوری مالی ایران مشاهده کرد. بر اساس دادههای تهران ایندکس، از میان ۱۵۱ شرکت و برند فینتکی ثبتشده در این رجیستری، ۲۹ مورد تحت مالکیت یا اداره مستقیم یک بانک یا نهاد بانکی قرار دارند؛ رقمی معادل حدود ۱۹ درصد کل این مجموعه. این ۲۹ برند به ۲۱ مؤسسه وابستهاند و برخی مؤسسات بیش از یک بازوی فینتکی دارند.
در این میان، برای نمونه بانکهای ایرانزمین و سامان هر کدام سه برند یا بازوی فینتکی در این فهرست دارند و بانکهای پاسارگاد، مهر ایران و ملت نیز هر کدام دو مورد را به خود اختصاص دادهاند. این آمار البته به معنای وجود ۲۹ شرکت کاملاً مستقل نیست و بخشی از این موارد، برند، شرکت تابعه یا بازوی فناوری یک نهاد بانکی محسوب میشوند؛ اما از یک تغییر مهم در ساختار بازار خبر میدهد: بانکها دیگر فقط مشتری یا شریک فینتکها نیستند؛ خودشان نیز صاحب بخشی از این اکوسیستم شدهاند.
سپینو؛ نمونهای از تغییر مدل بانکداری
نمونه قابل توجه این روند در ایران را میتوان در توسعه نئوبانکها مشاهده کرد. نئوبانک «سپینو» بانک صادرات ایران در پایان سال ۱۴۰۴ بیش از ۱۳۵ میلیون تراکنش ثبت کرد که نسبت به سال قبل ۹۴۴ درصد رشد داشت. تعداد کاربران آن نیز به حدود ۵ میلیون و ۹۱۲ هزار نفر رسید و بیش از ۱.۵ میلیون حساب بهصورت غیرحضوری افتتاح شد.
این ارقام نشان میدهد محصولات دیجیتال بانکها دیگر صرفاً یک کانال جانبی برای ارائه خدمات سنتی نیستند و میتوانند به یکی از مسیرهای اصلی تعامل بانک با مشتری تبدیل شوند.
اهمیت این تغییر زمانی بیشتر میشود که خدمات اعتباری نیز وارد همین بستر شود. بر اساس آمار منتشرشده، در پایان فروردین ۱۴۰۵ حدود ۱۶ هزار و ۳۰۰ کاربر سپینو موفق به دریافت انواع تسهیلات غیرحضوری به ارزش ۲۸ هزار و ۸۶۵ میلیارد ریال شدهاند.
به این ترتیب، بانکها در حال انتقال بخشی از فرآیندهایی هستند که زمانی بیشتر در حوزه فعالیت لندتکها و فینتکها قرار داشت، به بسترهای دیجیتال خود.
فینتک قرار نیست بانک را حذف کند
سعید نوروزی، مدیرعامل شرکت فناوریهای نوین مالی نویان، در گفتوگویی که پیشتر با ایبنا داشت، تأکید کرده بود شرکتهای خصوصی و استارتاپها نمیتوانند جایگزین کامل بانکها شوند، اما میتوانند بخشی از خدمات خرد بانکی را که برای نهادهای بزرگ مالی پرهزینه و دارای عملیات سنگین است، با سرعت و هزینه کمتری ارائه کنند.
این نگاه، تصویر متفاوتی از آینده رابطه بانک و فینتک ارائه میدهد؛ آیندهای که در آن الزاماً قرار نیست یکی جای دیگری را بگیرد، بلکه زنجیره خدمات مالی میان بازیگران مختلف تقسیم میشود.
در این شرایط، بانکها با ساختن یا سرمایهگذاری روی فینتکها در واقع تلاش میکنند خود را در بخشهای جدید این زنجیره نیز صاحب نقش کنند. اما سؤال اصلی این است: آیا بانکها در حال تبدیلشدن به فینتک هستند یا فینتکها در حال تغییر دادن شکل بانکداری؟
پاسخ را میتوان در کنار هم گذاشتن تجربه بازار و دیدگاه کارشناسان پیدا کرد؛ رشد خدمات دیجیتال بانکی و تغییر نقش فینتکها نشان میدهد مرز این دو بازیگر بیش از آنکه در حال حذفشدن باشد، در حال جابهجایی است. به نظر میرسد برنده این تغییر، بانکی نیست که صرفاً یک فینتک به مجموعه خود اضافه کند؛ بانکی است که بتواند منطق چابک، دادهمحور و مشتریمحور فینتک را به مدل اصلی کسبوکار خود وارد کند.
خبرنگار: مرجان قاسمی
نظر شما